مقالات سازمان اوقاف

مطالب ویژه
پربازدیدترین اخبار
  • امروز
  • دیروز
  • هفته
  • ماه

امروز

دیروز

هفته

ماه

کانال ها

حدیث هفته

همایش بین المللی پژوهش های قرآنی

خدمات غیر حضوری

سامانه شکایات

 بر آستان جانان 1

بر آستان جانان 1

نگاهى تاريخى و موشكافانه به واقفان به ويژه واقفان حرم رضوى، از مواردى است كه به صورت تخصصى، كمتر به آن پرداخته شده است.كتاب «مشاهير مدفون در حرم رضوى»(1) که در 5 جلد تدوین شده و در جلد سوم با زير عنوان «صاحب منصبان و واقفان آستان قدس رضوى»، تنها به واقفان و صاحب...

 شنبه 11 بهمن 1393   1091  0      


چکیده
نگاهى تاريخى و موشكافانه به واقفان به ويژه واقفان حرم رضوى، از مواردى است كه به صورت تخصصى، كمتر به آن پرداخته شده است.
كتاب «مشاهير مدفون در حرم رضوى»(1) که در 5 جلد تدوین شده و در جلد سوم با زير عنوان «صاحب منصبان و واقفان آستان قدس رضوى»، تنها به واقفان و صاحب منصبان مدفون در بارگاه رضوى پرداخته است. كاری است، در جاى خود منحصر به فرد و مستند و قابل استفاده.
اين مقاله به جهت پرداختن به موضوع وقف، به معرفى جلد سوم این مجموعه پرداخته و آن را با مقدمه‏اى تاريخى درباره وقف آغاز و با گزارشى از واقفان مشهور و غير مشهور آستان قدس رضوى به پايان برده‏ايم.
در اين بين به مناسبت، به مناصب برخى افراد و خصوصيات آنان نيز اشاره‏اى گذرا شده است، كه در بعضى موارد از جنبه تاريخى و شخصيت‏شناسى قابل بهره مندى است.
كليد واژه‏ها: وقف، واقفان، موقوفات، آستان قدس رضوى، شخصيت‏ها، مشاهیر و صاحب منصبان
مقدمه
یکی از جمله مباحث و مسائلى كه از ديرباز مورد توجّه مسلمانان بوده، مسأله وقف مى‏باشد. عالمان دينى و بزرگان انديشه و قلم و صاحبان مال و ثروت، هر كدام به نوعى و به تناسب رشته و انديشه خود، به اين مهم توجّه كرده‏اند.
مباحث فقهى و انديشه‏اى وقف در ميان عالمان و اهل انديشه مطرح بوده و در كتب فقهى و ساير كتاب‏ها بدان پرداخته‏اند و آن را از زواياى مختلف مورد بررسى و كنكاش قرار داده‏اند.
فقيهان، كتابى را در مباحث فقهى گشوده و آن را «كتاب الوقف» نام نهاده و پيرامون اين مسأله مباحث فقهى را مطرح كرده‏اند. مباحث اجتماعى وقف و واقفان و تأثيرات فراوان آن در جامعه توسط برخى ديگر از دانشمندان عرصه مباحث اجتماعى مورد توجّه قرار گرفته و بحث شده است.
برخى مورخان نيز با نگاهى تاريخى و تأثيرات آن در تاريخ مردمان، بدان پرداخته و اين مسأله را به بررسى نشسته‏اند.
البتّه اين مسأله اختصاص به مسلمانان ندارد بلكه در ميان امت‏هاى مختلف با نام‏هاى گوناگون مطرح بوده و هست و همه مردم در سرزمين‏هاى مختلف به اين نكته توجّه داشته و فعاليت‏هاى عام المنفعه‏اى را به انجام مى‏رسانده‏اند و اكنون نيز اين مسأله مورد توجّه ملل مختلف مى‏باشد و در این مسیر طرح‏هاى عظيمى براى منافع ملت‏ها توسط افراد خيّر و مردم دوست، با نام‏هاى مختلف به انجام مى‏رسد. از جمله مى‏توان مؤسسات خيريه فراوانى را نام برد كه اكنون در سرتاسر جهان براى گروه‏ها و افراد مختلف در سنين گوناگون، فعاليت‏هاى عامّ انجام مى‏دهند كه با عناوين گوناگون، به مسأله وقف برمى‏گردد.
اين مسأله، اختصاص به ظهور اسلام و مسلمانان نيز ندارد، بلكه قبل از اسلام نيز مطرح بوده و با ظهور مكتب اسلام، عموميت بيشترى يافته و در عصر پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) رشد قابل توجّه از خود نشان داده و سهم بزرگى در ميان امّت اسلامی يافته است، به ويژه آنكه اين عمل به عنوان، فعاليتى عبادى و با قصد تقرب انجام مى‏گرفته است.
اكنون اشاره‏اى گذرا بر اين مسأله در طول تاريخ خواهيم داشت.

كتاب مشاهير مدفون در حرم رضوى
بعد از اين مقدمه كوتاه نگاهى خواهيم داشت به كتابى كه درصدد معرفى آن هستيم. اين كتاب با عنوان «مشاهير مدفون در حرم رضوى» در 5 جلد تدوين شده است.
اين مجموعه زير نظر جناب آقاى غلامرضا جلالى، مدير گروه تراجم و انساب بنياد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى و با هميارى محققان و پژوهشگران ارجمند آن مركز، به سامان رسيده است.
در اين گروه دو پروژه ديگر با عنوان «مشاهير مدفون در مشهد و حومه» و نيز «مزارات شهرستان مشهد» تهيه و تقديم علاقه‏مندان شده است.
در جلد اوّل اين مجموعه، مقدمه كوتاهى با عنوان «درآمد» از رياست محترم بنياد پژوهش‏هاى آستان قدس رضوى، به چاپ رسيده و در جلد دوم و پنجم نيز يادداشتى در دو صفحه از جناب آقاى غلامرضا جلالى مديرگروه تراجم و انساب كه مديريت پروژه را نيز به عهده دارند، به چاپ رسيده است.
در مقدمه كوتاه رياست بنياد پژوهش‏ها، حجت الاسلام والمسلمين آقاى على اكبر الهى خراسانى، به خاكسپارى مردگان، نگاهى تاريخى انداخته شده و به ارزش معنوى آن توجّه گرديده است، كه از دفن هابيل به دست قابيل و تا عصر كنونى، در جوامع مختلف بشرى، توجّه و احترام به اين امر بوده است.
سپس نگاهى به ابواب فقهى اين موضوع در فقه اسلامى انداخته‏اند و به ابواب مختلف و فراوان آن اشاره نموده و آن را نشان از اهميت موضوع گرفته‏اند.
احترام به قبور مسلمانان، شهيدان، اولياء و بزرگان جنبه ديگرى است كه در اين مقدمه به آن اشاره شده، و توجّه مسلمانان به حضور بر سر قبور، به پيروى از پيامبر اكرم(ص) و سفارش آن حضرت نكته ديگرى است كه نويسنده ارجمند به آن پرداخته است.
از آنجا كه زيارت قبور سنت اسلامى بوده، مزارات و مشاهد مشرفه، از احترام خاصّى برخوردار گرديده. بدينسان توجّه مسلمانان به اينكه در كجا و كدام محل مدفون شوند بيشتر شده، تا آنجا كه در وصيت نامه‏هاى بسيارى از بزرگان و افراد به آن پرداخته شده. از اين رو كتاب حاضر كه با عنوان «مشاهير مدفون در حرم رضوى» مزيّن گرديده، از اهميت خاصّى برخوردار است، زيرا در اين مجموعه از شخصيت‏هاى بزرگى از عالمان، صاحب منصبان، واقفان، رجال سياسى، اجتماعى و شاعران، هنرمندان و... نام برده شده، كه در كنار اين بارگاه عظيم آرميده‏اند.
جناب آقاى على اكبر الهى خراسانى، نيز در خاتمه مقدمه اين نكته را يادآور شده‏اند كه:
از آنجا كه عالمان و انديشمندان و هنرمندان الگوهاى يك جامعه هستند و بایسته است ياد و آثارشان در ميان مردم زنده بماند تا نسل‏هاى بعد جايگاه بلند و خدمات ارزنده آنان را به دست فراموشى نسپارند، بنياد پژوهش‏هاى آستان قدس رضوى همراه با خدمات ديگر فرهنگى و اسلامى خود چند سال پيش تصميم گرفت مزارات خراسان را كه در گوشه و كنار شهرها و روستاهاى دور افتادة اين استان پهناور پراكنده هستند، شناسايى كند و به معرفى آنها بپردازد. (2)
چنانكه اشارت رفت جناب آقاى جلالى نيز، دو يادداشت كوتاه در دو جلد جداگانه دارند كه به آنها اشاره مى‏كنيم.
در يادداشت اوّل در جلد دوم اشاره‏اى به تاريخ شروع اين كار بزرگ دارند كه از سال 1380 شمسى آغاز شده و پس از 5 سال به ثمر نشسته است و در طى اين زمان 1200 شخصيت دينى، علمى، سياسى، هنرى و... از سده چهارم تا عصر حاضر كه در حريم حرم رضوى دفن شده‏اند شناسايى گرديده‏اند، كه در پنج جلد با عناوين ذيل تدوين يافته است:
جلد اوّل: عالمان دينى
جلد دوم: شاعران، هنرمندان و دانشوران
جلد سوم: صاحب منصبان و واقفان آستان قدس رضوى
جلد چهارم: رجال سياسى، اجتماعى و نظامى
جلد پنجم: اعلام و اسناد و نمايه‏ها
ايشان در اين يادداشت پس از معرفى دو پروژه ديگر با عنوان «مشاهير مدفون در شهرستان مشهد» و «مزارات شهرستان مشهد» جهت شناسايى مزار امام زادگان و عارفان و حكيمان و بزرگان سادات به این نكته مى‏پردازند كه در جلد دوم 174 چهره ادبى و هنرى و علمى معرفى شده‏اند و از 162 منبع و بسيارى اسناد و روزنامه‏ها و مجلات بهره برده‏اند. و در پايان از همكاران اين مجموعه سپاسگزارى نموده‏اند.
در جلد پنجم اين مجموعه نيز به عنوان آخرين جلد، مقدمه دو صفحه‏اى با عنوان «درآمد» نگاشته و يادآور شده‏اند كه در اين مجموعه 921 تن از عالمان، شعرا، هنرمندان، صاحب منصبان و واقفان آستان قدس رضوى، رجال سياسى، اجتماعى و نظامى مدفون در حرم مطهر حضرت رضا(ع)، در هزاره گذشته، معرفى شده‏اند.
اتفاقى مبارك، كه براى نخستين بار با تلاش بى وقفه ده تن از فرهيختگان بنياد پژوهش‏هاى آستان قدس به سامان رسيده است. اين كار با استخراج نمايه اشخاص، مكانها و پيوست اسناد و تصاوير، پس از 8 سال نهايى و در اختيار علاقمندان گذاشته شده است.
جناب آقاى غلامرضا جلالى اين كار را يكى از بركات انقلاب اسلامى و با چشم اميد به امدادهاى الهى و روح پاك و مطهر امام رضا(ع) دانسته‏اند و از همه دست اندركاران اين فعاليت ارزشمند تقدير نموده‏اند. (3)
همينجا يادآور مى‏شوم كه جلد پنجم با عنوان «اعلام و اسناد» در 500 صفحه به سامان رسيده و در بردارنده نمايه اشخاص در 120 صفحه، نمايه مكانها در 60 صفحه و نمايه تصاوير در 5 بخش: الف) صاحب منصبان؛ ب) دولتمردان ؛ ج) عالمان دينى؛ د) دانشوران و ه) هنرمندان است. و نمايه اسناد در 11 بخش: الف) اجازه نامه‏ها؛ ب) اسناد علمى و فرهنگى؛ ج) تقديرنامه‏ها؛ د) اسناد سيادت و شجره نامه؛ هـ) اسناد دفن؛، و) فتاوى؛ ز) اسناد موقوفات؛ ح) اعلاميه‏ها، گزارش‏ها و تلگراف‏هاى سياسى؛ ت) احكام، فرامين و مكاتبات؛ ى) اسناد مالى و ك) دست نوشته‏ها، مى‏باشد.
بخش تصاوير، اسناد، دست نوشته‏ها، وقف نامه‏ها، اعلاميه و تلگراف‏هاى سياسى و... به لحاظ دسترسى بنياد پژوهش‏ها به منابع ارزشمند و فاخر، از بخش‏هاى ديدنى و قابل بهره مندى فراوانی است، زيرا برخى از عكسها و اسناد و وقف نامه‏ها منحصر به فرد است و قابل دسترسى براى همگان نبوده و نيست و به جهت تاريخى بسيار سودمند مى‏باشد.
نگاهى به اين اسناد و مدارك و تصاوير وقف نامه نشان دهنده تاريخ ارزشمند دينى و انقلابی ماست كه از ابعاد مختلف قابل دقت و تأمل است، زیرا در برخی از آنها اطلاعات تاریخی ودر برخی جنبة دینی ودر برخی نمادهای ظهور و بروز انقلاب اسلامی به خوبی مشهود است و نشان از توجه و حضور جدی شخصیت‌های مختلف در زمینه‌های گوناگون دارد.
متأسفانه در اين جلد ارزشمند و تاریخی، نه در ابتدا و نه در انتهاى كتاب، هيچ گونه فهرستى حتى از سرفصلهاى ارائه شده در متن، براى دسترسى آسان و پى بردن به محتواى ارزشمند كتاب وجود ندارد. و صفحات هر كدام از عناوين مشخص نشده است، كه نكته تعجب برانگيز از مركزى عظيم و با تجربه است. اميد است در چاپ‏هاى بعدى اين نقص برطرف گردد.

مشاهير مدفون در حرم رضوى جلد سوم، صاحب منصبان و واقفان
اين جلد در 304 صفحه سامان يافته و ابتدا فهرست مطالب در 10 صفحه، كه شامل عناوين اشخاص، به ترتيب حروف الفبا، چنانكه در كتاب آمده است، مى‏باشد. فهرست منابع شامل: كتاب‏ها، اسناد، مصاحبه‏ها، مجلات و روزنامه‏ها نيز در آخر كتاب، در 14 صفحه آمده است.
با نگاهى گذرا به چند نكته اشاره مى‏كنم:
اوّل: بسيارى از معرفى‏ها همراه با عكسى از شخص مورد معرفی آمده و در ابتداى هر كدام به نام و نام خانوادگى و نام پدر اشاره شده است. ترتيب كتاب نيز از روى نام خانوادگى به صورت الفبايى تدوين يافته است.
دوم: بيشترين معرفى‏ها از چند صفحه انگشت شمار تجاوز نمى‏كند و دورنمايى کلّی از زندگى و خصوصيات فردى و اجتماعى شخص مورد معرفى، به انسان مى‏دهد.
سوم: در پايان هر معرفى، منابع استفاده شده به صورت كامل و نام نويسنده نيز آمده است.
چهارم: در مجموع 128 نفر در اين كتاب معرفى شده‏اند و در ابتداى هر معرفى بالاى عكس شخص شماره، نام خانوادگى ـ نام و تاريخ تولد و وفات نامبرده نيز آمده است.
پنجم: در صورت لزوم موارد ارجاعى به اشخاص ديگر و يا جلدهاى ديگر ارجاع شده و با فلش مشخص گرديده است.
ششم: عناوين فراوانى در اين كتاب به چشم مى‏خورد كه در گذشته براى صاحب منصبان آستان حضرت رضا(ع) بوده و در عصر حاضر برخى از آنها منسوخ شده و يا بسيار كمرنگ شده‏اند و يا احتمالاً تغيير يافته‏اند.
در اينجا براى آشنايى و اطلاع بيشتر خوانندگان مشتاق، برخى از عناوينى را كه در اين كتاب به مناسبت از آنها نام برده شده، يادآور مى‏شوم: خادمى ضريح، نايب التوليه، رئيس تشريفات، توليت آستان قدس، متولى آستان قدس، وزير اوّل آستان قدس، تذهيب كار و جلدساز، معمار آستانه، كتابدار آستانه، مقام استيفاى موقوفات ايران، متولى موقوفات، سركشيك، نقابت اصناف، وكالت سركار آستانه، دربان باشى كل، طغرنويس، نقاش گل و بوته، مشرفى، نويسندگى، كشيك نويسى، ناظر كل، رئيس دفترخانه مقدسه، سرورى سادات عظام و توليت، خطاط و منشى، نويسنده قباله جات شرعيه، ناظر، ناظم ضريح مطهر، تحويلدارى آستان قدس، نظارت، مشرفى كارخانجات خدام و زوار، فراش، خادم، حسابدان، مشرف روشنايى حرم، بازرس آستانه، صاحب نسق آستانه، خادم باشى، مهردارى، مستوفى كل آستان و... .
از آنجا كه جلد سوم این مجموعه به صاحب منصبان و واقفان، توأمان پرداخته شده و در بسيارى از موارد قابل تفكيك نبوده‏اند و اكثر صاحبان منصبان خود از واقفان بنام و مشهور بوده‏اند، لذا براى معرفى افراد صاحب نام و داراى موقوفات فراوان و يا موقوفات خاص، مجبور به گزينش و معرفى برخى از آنان هستیم.

واقفان مشهور و بنام
1. آقاى على اكبر بجستانى مقدم
واقف برجسته و خادم نيكوكار آستان قدس، اولين موقوفه وى يك باب دبيرستان به نام قطب الدين حيدر در شهرستان تربت حيدريه است. وى 72 مدرسه به نام 72 تن از شهداى كربلا در مناطق مختلف تهران و ساير شهرستانها وقف کرده است.
علاوه بر آن، ساخت مجتمع فرهنگى آموزشى در شهر بجستان، خوابگاه دانشجويى براى دانشجويان دانشگاه صنعتى شريف، راه سازى و پل سازى در سراسر كشور و... از فعاليت‏هاى عام المنفعه و خداپسندانه و از موقوفات اين مرد شريف مى‏باشد.
وى در سال 1366 كارخانجات شركت بناى سبك (هبلكس) و تعدادى ديگر از بناهاى خود را در تهران و شهرهاى شمال وقف آستان قدس رضوى نمود تا از درآمد آنها جهت ترويج امور فرهنگى استفاده شود. (4)
2. سيد جلال الدين تهرانى
استاندار خراسان و نايب توليت آستان قدس رضوى، سناتور، منجم، نويسنده، استاد دانشگاه، وزير پست و تلگراف، وزير دربار و رئيس شوراى سلطنتى.
وى علاقه شديدى به علوم نجوم و رياضيات داشت تا آنجا كه معروف به «سيد جلال الدين منجم» شده بود و در منزلش رصدخانه‏اى داير كرده بود. از ايشان تحقيقات نجومى ارزشمندى منتشر شده است.
از جمله: تصحيح و تحقيق چهار مقاله عروضى سمرقندى، تأليف كتاب تاريخ علم نجوم در اسلام و صور فلكى و تاريخ معرفت ملل قديمه، ترجمه كتاب هيأت فلاماريون و...
تهرانى علاوه بر فعاليت‏هاى علمى و تحقيقاتى كه مورد علاقه وى بود، فعاليت‏هاى اجتماعى ماندگارى نيز از خود بجاى نهاده است از جمله: تأسيس بناى بيمارستان امام رضا(علیه السلام)، توسعه باغ ملك آباد، پوشش كاشى‏هاى هفت رنگ داخل ايوان سر در حرم امام رضا(علیه السلام) و... .
سيد جلال الدين تهرانی، به عتيقه جات و كتب خطى علاقه داشت و آنها را جمع آورى می‌كرد، از اين رو منزل مسكونى و تمام اثاث و عتيقه جات و از جمله كتابخانه شخصى اش را با 383 نسخه خطى و 3450 نسخه چاپى وقف آستان قدس رضوى كرد. دستگاه‏هاى نجومى و اخترشناسى خودش را نيز وقف دانشگاه تهران نمود. (5)
3. ابوطالب رضوى
سادات رضوى خاندان بزرگى هستند كه همه آنان از صاحب منصبان و واقفان آستان قدس رضوى به شمار مى‏آيند. گستره وجودى اين خاندان از حدود سال‏هاى 920 ق آغاز مى‏شود و تاكنون ادامه دارد.
آقاى ابوطالب رضوى، واقف اوليه موقوفات سادات رضوى مشهد است. وى متولى حرم مطهر و از بزرگان علما و سادات و نقبا به شمار مى‏آيد. نسب آنان به امام جواد(علیه السلام) از طريق عبد اللّه‏ احمد نقيب مى‏رسد. وى املاكش را بر اولاد ذكور خويش وقف نموده و در كتاب «سيمای وقف در خراسان» از او به عنوان واقف اوليه سادات رضوى نام برده شده است. (6)
جناب ميرزا محمدعلى رضوى از اين خاندان بزرگ است، كه منصب وزارت اوّل آستان قدس همراه با صدارت ايالت خراسان را از سال 1314 ق به عهده داشت. همچنين نقابت سلسله رضوى و توليت موقوفات اجدادى را انجام مى‏داد و كليه معاملات و محاسبات و حوالجات آستان قدس با نظارت و امضاى وى صورت مى‏گرفت.
ايشان كتابخانه شخصى خودش را وقف كتابخانه حرم مطهر رضوى كرد. از ديگر كارهاى خير او، تأمين هزينه مالى تعمير حرم مطهر بعد از حمله روس‏ها و تعمير و آيينه كارى دار الضيافه، وقف سه روستاى نهرآباد، عباس آباد و پرى آباد به مسجد گوهرشاد و احداث قناتى كه آب آن با لوله كشى به مسجد گوهرشاد منتقل مى‏شد، پرداخت قرض‏هاى آستان قدس از اموال شخصى و تعمير بقعه موسى مبرقع، (جد سادات رضوى در قم) و ايجاد صحن براى آن از ديگر فعاليت‏هاى خيرخواهانه ايشان است. (7)

پي نوشت ها :

1. گروه تراجم و انساب، زير نظر غلامرضا جلالى، چاپ اوّل: 1387، مشهد: بنياد پژوهش‏هاى اسلامى.
2. مشاهير مدفون در حرم رضوى، ج 1، ص 35.
3. مشاهير مدفون در حرم رضوى، ج 5، ص 3 ـ 4.
4. مشاهير مدفون در حرم رضوى، ج 3، ص 61 ـ 62.
5. همان، ص 69 ـ 73.
6. همان، ص 94 ـ 96.
7. همان، ص 122 ـ 123.
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر