مقالات سازمان اوقاف

مطالب ویژه
پربازدیدترین اخبار
  • امروز
  • دیروز
  • هفته
  • ماه

امروز

دیروز

هفته

ماه

دیرین دیرین

خدمات غیر حضوری

سامانه شکایات

بقعه حضرت امامزاده یعقوب در صائین قلعه ابهر

بقعه حضرت امامزاده یعقوب در صائین قلعه ابهر

حضرت امامزاده یعقوب (ع) از اولاد بلاواسطه حضرت موسی بن جعفر (ع) می باشد.

 یک شنبه 22 آذر 1394   3760  0      

بقعه حضرت امامزاده یعقوب در صائین قلعه ابهر

چکیده

کارشناس ارشد باستان شناسی و مدرس دانشگاه.

حضرت امامزاده یعقوب (ع) از اولاد بلاواسطه حضرت موسی بن جعفر (ع) می باشد. بقعه آن حضرت در استان زنجان و در شهر «صائین قلعه» قرار دارد و به جهت شخصیت مذهبی، اجتماعی و سیاسی این امامزاده، مورد توجه و استقبال اهالی استان می باشد و شاهد حضور انبوه زوّار از نقاط مختلف ایران می باشد.

در این مقاله سعی گردیده، ضمن معرفی این امامزاده و گزارشی از جنگ های وی، مرقد و مزار وی را از لحاظ هنر و معماری مورد بررسی و مطالعه قرار دهیم.


مقدمه

امامزادگان هر شهر و روستایی، نمایشگاهی است بزرگ از هنر، ابتکار، سلیقه، ایمان و اعتقاد و عواطف پاک هزاران هزار معمار، خطاط، کاشیکار، نقاش و...

در بعضی موارد صحن و سرا، گنبد و مناره، ضریح و رواق یک امامزاده، از دیدنی ترین آثار و بناها، مایه ی شکوه و جلال آن شهر و در عین حال بی نظیر و بی مانند است و اجتماع مردم در آن صحن و سرا از بزرگ ترین اجتماع آن شهر و دیار می باشد و با صفا ترین دل ها و شیفته ترین قلب ها در آن اجتماع های بزرگ گرد هم می آیند و پاک ترین زمزمه ها و عمیق ترین ناله ها و پر سوزترین مناجات را در جوار آن امامزاده، سر می دهند و به پرستش حق و انس با اولیای او می پردازند.

امامزاده یعقوب صائین قلعه دراستان زنجان یکی از این امامزادگان می باشد که پذیرای هزاران زائر می باشد.

موقعیت جغرافیایی شهر صائین قلعه

صائین قلعه یکی از شهرهای بخش مرکزی شهرستان ابهر در استان زنجان می باشد و در 49 درجه 4 دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدا و 36 درجه 18 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و در فاصله 25 کیلومتری شهر ابهر و 65 کیلومتری شهر زنجان واقع شده است.

پیشینه تاریخی صائین قلعه

این شهر دارای تاریخ کهن می باشد. قبل از حمله مغول قهود نام داشته و مغولان آن را صائین قلعه نامیدند.

حمداله مستوفی در «نزهه القلوب» آورده است. «دیه قهود که مغولان آن را صائین قلعه می خوانند ام القرای آنجاست و اکنون به سبب همسایگی با سلطانیه، موضع آبادانی می شود و ولایت سردسیر است وچون بر جاده علم واقع شده، اخراجات بسیار دارند و از حقوق دیوانی معاف است» (1)

در ذکر مسافات، از سلطانیه تا ری چهل و هفت فرسنگ است و از سلطانیه تا صائین قلعه پنج فرسنگ می باشد. از ابهر تا صائین قلعه چهار فرسنگ است (2)

لسترنج در کتاب خود آورده است: «سرراه ابهر، پنج فرسخی مشرق سلطانیه، قریه قهود واقع است که مغول ها آن را صائین قلعه می نامند و هنوز این محل به نام صاین وجود دارد و آن را باتوخان هم می گویند. (باتوخان اسم نواده چنگیز است). قلعه مرتفع سر جهان برفراز قله کوهی درنیمه راه صائین قلعه و سلطانیه واقع و تا سلطانیه پنج فرسخی فاصله داشت و از فراز آن کوه بر جلگه بزرگی که از سمت مشرق تا ابهر و قزوین امتداد داشت مشرف بود (3)

در تاریخ جغرافیای رزم آرا آمده است: «صائین قلعه جزو دهستان ابهر رود، بخش ابهر، شهرستان زنجان جلگه سردسیر بوده و تمامی اهالی آن شیعه مذهب اند. زبانشان ترکی و به فارسی آشنا می باشند.»

نام صائین قلعه به صورت گوناگون در تواریخ آمده از جمله: «صاین»، «صائین قلعه»، «صائین دژ»، «قهود»، «قهودرود» و «سان قالا».

با توجه به موقعیت منطقه ای شهر که در کنار و مرکز بزرگ تمدن تاریخی نظیر شهر سلطانیه قرار گرفته است، از لحاظ تاریخی دارای قدمت طولانی بوده و وجود امامزاده یعقوب،‌امامزاده یحیی در مرکز شهر اسناد زنده این ادعا هستند.

امامزاده یعقوب (ع) صائین قلعه در سه کیلومتری سمت جنوبی شهر، در بالای یک تپه طبیعی قرار گرفته است.

شجره طیبه امامزاده یعقوب

در رابطه با شجره نامه آن حضرت اختلاف نظر وجود دارد. درکتاب «کنز الانساب» برای امام موسی بن جعفر (ع)، سی و نه فرزند نوشته اند: رضا، حسین، فضل اله، علی، حسن، احمد، محسن، شرادبن، عبداله، عقیل، طیب، محمد، ناصر، حمزه، محمود، سام، لام، زید النار، یعقوب، جعفر، باقر، الیاس،‌ عباس، نوح، عمران، ادنان، صالح، عون، سالم، سلیم، ذکریا، شعیب، یحیی، اسماعیل، ابراهیم، یوسف، عبیداله، هارون، و عبدالرحمن؛ بنابراین احتمال دارد امامزاده یعقوب (ع) بلافاصله از اولاد موسی بن جعفر باشد و مؤید این احتمال شجره نامه ی ایشان است و همچنین بنا بر تحقیق شیخ مفید، امامزاده یعقوب (ع) از اولاد بلافصل امام موسی بن جعفر (ع) است (4)

برخی از افراد، ایشان را از احفاد و نوادگان حضرت امام جعفر صادق (ع) دانسته اند.

هدف از هجرت امامزاده یعقوب از مدینه به ایران

شیخ ابوسعید خارزی در کتاب «بحرالالقاب» نقل کرده:«هنگامی که خبر شهادت امام رضا (ع) به مدینه رسید، لشگری به همراه جمعی از سادات به سر لشگری حضرت زید (ع) برای قتل عباسیان راهی بصره شدند که در راه،حضرت زید (ع) را دستگیر کرده و به دستور مأمون به شهادت رسانیدند.

از جمله ساداتی که از مدینه حرکت کرده بود، حضرت امامزاده یعقوب (ع) بود که ایشان راهی بغداد شدند و از آنجا به طرف قم حرکت نمودند. وجود حضرت در قم باعث شد که کم کم سادات به دور ایشان جمع شده و تعداد زیادی با ایشان بیعت نمودند. حضرت لشکری در حدود 400 نفر از این افراد جمع آوری نمودند و از قم به طرف رودبار (گیلان) حرکت کردند. چون به موجب تواریخ، رودبار از سرحدات مسلمان ها بود و اکثر آن ها مسلمان نشده بودند، نزدیک پل منجیل که رسیدند پادشاه آن ها رستم بن سیامک نمودار شد و مانع حرکت حضرت شدند.»

جنگ حضرت با مخالفین

وقتی رستم بن سیامک راه را بر حضرت بست، حضرت آن را به دین اسلام فرا خواند. بعد از قبول نکردن اسلام، جنگ آغاز گردید. حضرت امامزاده یعقوب (ع) وی را به هلاکت رسانید. حضرت نایب خود را در آنجا نصب فرمود و به طرف طارم حرکت نمود.

جنگ حضرت با حاکم طارم

ابوالمعالی فرماندار طارم چون خبر شکست رستم را شنید قشونی را جمع آوری کرد و راه را بر حضرت بست. حضرت پس از جنگی که میان دو لشکر صورت گرفت آن را شکست داد.

حضرت امامزاده یعقوب (ع) به مدت یک ماه در طارم توقف نموده و تمام طارم تحت تصرف حضرت درآمد. اهالی طارم شیعه و از تمام اطراف به خدمت آن حضرت شرفیاب شدند و اسلام اختیار کردند (5)

حرکت حضرت به طرف ابهر (6)

در کتاب تاریخ حالات سید جلال اشرف از شیخ ابوسعید خوارزمی نقل می کند: «چون حضرت روی مبارک خود را به راه ابهر رو نهاد از راه چرگر به طرف قهود رود که نام قدیمی صائین قلعه بود حرکت کرد. در بین راه صد نفر جوانان به جهت یاری لشگر حضرت به آن پیوستند.

در مزرعه مشکین که در حال حاضر جزو مزرعه صائین قلعه است و وقف بر آن حضرت است، لشگری منسجم گردآوری و در آنجا خیمه و خرگاه بر پا کردند. گویند هر قریه که خبردار شدند به یاری حضرت آمدند. در این زمان حاکم حصار ارمنی (از بخش قیدار) به نام نعمان یکی صاحب منصبان خود را به نام عمر باقی (عمربلاغی) با لشگری به مقابله با لشگر میان حضرت فرستاد و طی جنگی که در منطقه صورت گرفت عمر باقی به هلاکت رسید و در محلی به نام عمر قلاغی که در مسیر امامزاده یعقوب (ع) است، دفن شده است و امروزه هر کس از زوّار که از آنجا عبور می کند بر او سنگ می اندازد و لعنت بر او می کند. بعد از هلاکت عمر باقی، لشگر وی گریختند (7)

آمدن امامزاده یحیی از مدینه جهت یاری حضرت امامزاده یعقوب

امامزاده یحیی (ع) که قبر مطهرشان در صائین قلعه است بعد از ورود به ایران، جهت کمک به حضرت امامزاده یعقوب (ع) لشگری جمع کردند. طی جنگی که با نعمان صورت گرفت، لشکر نعمان شکست خورده و نعمان نیز به طرف قزوین گریخت.

امامزاده یحیی (ع) با لشگری در حدود 10 هزار نفر به طرف قزوین حرکت کردند و در منطقه سیاه دیون که اکنون معروف به تاکستان است رسیدند و خبر از نعمان گرفتند و گفتندکه چهل هزار نفر جمع کرده و در بیرون قزوین خیمه بر پا کرده و میل جنگ دارد. طی نامه ای که امامزاه یحیی (ع) به امامزاده یعقوب (ع) فرستادند، حضرت یعقوب (ع) با سپاهی به لشکر امامزاده یحیی (ع) پیوستند و هر دو لشکر به طرف قزوین روانه شدند و چون نزدیک لشکر نعمان در دو فرسخی قزوین رسیدند، خیمه و خرگاه برپا نمودند (8)

طی جنگی که در روز چهارم صورت گرفت، لشکر نعمان شکست خورد و نعمان به دست امامزاده یعقوب(ع) کشته شد. حضرت، نایب خود را در آنجا تعیین کردند و خود ایشان به صائین قلعه مراجعه نمودند.

عزیمت حضرت امامزاده یعقوب به طرف قیدار پیغمبر

روز دوشنبه بیستم رجب حضرت یعقوب (ع) روانه شهر قیدار شدند. چون وردان نهروانی در جنگی که با امامزاده یعقوب (ع) انجام داد و شکست خورده بود به طرف قیدار فرار کرده بود و در آنجا از پادشاه همدان یاری طلبیده بود و با قشونی که پادشاه همدان به او داده بود و همچنین لشکری که خودش جمع کرده بود در نزدیکی قیدار در طرف سجاس خیمه برپا نموده بود.

امامزاده با لشکری وارد قیدار شدند و طی جنگی که در چند روز صورت گرفت حضرت امامزاده یعقوب (ع) وردان نهروانی را شکست دادند و در حدود 500 نفر از افراد لشکر امامزاده به شهادت رسیدند. حضرت بر آن شهدا در قیدار پیغمبر(ع) نماز خواندن و آن ها را دفن نمودند (9)

حرکت امامزاده یعقوب به طرف خراسان

لازم به ذکر است که حضرت یعقوب (ع) قبل از حرکت به خراسان، یکی از فرماندهان خود را به نام شاهزاده اسماعیل (ع) که قبر شریف ایشان در شناط ابهر قرار دارد را به عنوان نایب خویش در ابهر گماردند.

در «تاریخ ابن صباغ مالکی» آمده است: «چون حضرت یعقوب (ع) جهت زیارت قبر شریف برادر بزرگوارشان حضرت امام رضا (ع) به سمت خراسان عزیمت نمودند، در گرگان برخوردی با یکی از فرماندهان خلیفه به نام طلحه داشت که راه را بر حضرت بسته بود. در نتیجه جنگی که بین دو سپاه صورت گرفت، حضرت بر او غلبه یافتند و بعد وارد خراسان شدند. حضرت بعد از زیارت قبر مطهر امام رضا (ع) از حاکم تبریز نامه ای دریافت کرده که در آن نامه به حضرت یعقوب (ع) نوشته شده بود که با خلیفه وقت (عباسی) بیعت کند و در غیر این صورت خود را آماده جنگ نماید. حضرت برای دعوت به اسلام و مقابله با حاکم کافر تبریز (طارق) خراسان را به قصد تبریز ترک کردند. در شبستر که خیمه و خرگاه حاکم تبریز در آنجا برپا شده بود جنگی بین دو لشکر صورت گرفت. در این جنگ حضرت به اتفاق امامزاده حمزه بن موسی بن جعفر (ع) که قبر مطهر ایشان هم اکنون درتبریز است، آماده جنگ شدند. در این جنگ حضرت بر دشمنان چیره شد؛ اما به شهادت رسیدند (10)

حرکت حضرت امامزاده یعقوب از تبریز به طرف ابهر

در زمانی که حضرت یعقوب (ع) در تبریز بودند یک نفر به نام اشعث شامی از طرف حاکم همدان در ابهر شورش کرده بود و چون امامزاده اسماعیل (ع) را مانع اهداف خود دیده بود او را درمسجد به دست نصر بن سیار به شهادت رسانده بود. چون این خبر به حضرت یعقوب (ع) در تبریز رسید، حضرت قشونی جمع آوری نموده و به سمت ابهر حرکت کردند و در حدود شهر خرم دره (10 کیلومتری ابهر) با لشکر کفر مصادف شده و جنگی بین آن ها صورت گرفت.

دراین جنگ حضرت امامزاده یحیی (ع) که سردار لشکر آن حضرت بود به شهادت رسیدند و در اثر این فاجعه حضرت یعقوب (ع) بسیار متأثر شدند؛ ولی دست از جنگ برنداشتند. این جنگ سه روز به طول انجامید و در روز چهارم هر دو لشکر دست از جنگ کشیدند و حضرت مراسم تعزیت و تدفین را نسبت به امامزاده یحیی(ع) به جا آوردند.

لشکر حضرت در مزرعه مشکین خیمه زده و دوباره جنگ با اشعث شامی آغاز گردید و این نبرد سه روز ادامه داشت و در روز چهارم حضرت امامزاده یعقوب، به دست قشون آن لعین به شهادت رسیدند. (احتمالا به دست جارود بن بکر به شهادت رسیدند)

پیکر مطهر آن حضرت در یک کیلومتری مزرعه شکین که تپه سرسبز و خرم و چراگاه آهوان بود دفن گردیدند (11)

بنای قبلی حرم مطهر حضرت امامزاده یعقوب

بنای امامزاده دارای پلان مربع مستطیل بوده است. طول آن 20 متر و عرض آن 5 / 12 متر و دارای 7 فضای مشخص بوده است. ابتدا فضای هشتی که 15 / 5 متر طول و 5 / 3 عرض و در طرفین آن دو اتاق به طور قرینه قرار گرفته بوده است. در پشت فضای هشتی، بقعه ی اصلی قرار می گرفت که این بقعه به عنوان هسته اصلی بنا بود. پوشش سقف اتاق آرامگاه از نوع گنبد پنج او هفت گنبد بوده است (12)

بنای جدید حرم مطهر

با توجه به اینکه امامزاده یعقوب (ع) یکی از اماکن مهم و مقدس در استان زنجان می باشد شاهد حضور انبوه زوّار جهت ارادت به این حرم مقدس از اقصی نقاط کشور می باشد.

چون بنای قبلی پذیرش زایرین به صورت گسترده را محدود می ساخت و مشکلاتی ایجاد می نمود، ضرورت احداث بنای بزرگ تر و با شکوه را در این مکان بیش از بیش نمایان کرد.

بنای جدید حرم مطهر امامزاده یعقوب (ع) که شامل عملیات اجرایی فاز اول پروژه می باشد در سال 1379 با تخریب بنای قبلی، به همت جمعی از نیکوکاران و علاقه مندان و با همکاری اداره کل اوقاف و امور خیریه استان، در مساحت 1050 متر مربع آغاز گردید.

این بنا شامل موارد زیر می باشد:

1. حرم مطهر مساحت 105 مترمربع دارای گنبد تک پوششی یک جداره از نوع فلزی، با ارتفاع 20 متر و قطر 7 متر.

ورودی حرم شامل سردری با طاق جناعی که در طرفین آن دو مناره به ارتفاع 5 / 23 متر قرار گرفته است؛

2. دارای شبستان مردانه و زنانه در ضلع غربی حرم با ورودی و کفش داری جداگانه هر کدام در مساحتی در حدود 68 مترمربع؛

3. مسجد حرم مطهر در مساحت 600 مترمربع؛

4. دفتر هیأت امنا، خادمین امامزاده یعقوب (ع) در ضلع غربی شبستان مردانه.

نوع مصالح به کار رفته در این بنای عظیم،‌آجر، سیمان و آهن آلات می باشد و تزیینات این بنا بیش تر آینه کاری است.

زایر سرای حرم مطهر

در این حرم به تعداد 50 زایر سرا بقعه شده است. این زایر سراها در بخش واقع شده است. قسمت اصلی به تعداد 36 زایر سرا در وسط صحن، دارای نمایی شمالی و جنوبی، به صورت اتاق هایی پی در پی در کنار هم قرارگرفته اند. قسمت فرعی در ضلع غربی امامزاده به تعداد 14 زایر سرا با نمایی فقط شمالی قرار دارند.

ضریح حرم مطهر

ضریح فعلی امامزاده یعقوب (ع) بسیار زیبا و جالب است که در بنای جدید بر روی قبر امامزاده، به جای ضریح قبلی نصب شده است.

طول ضریح 4 متر و عرض آن 3 متر و ارتفاع آن 60 / 2 متر می باشد. جنس این ضریح از فلز روی،‌آهن گالوانیزه، بوکسیت و نقره می باشد. در قسمت بالای ضریح، دور تا دور از روکش آب طلا، استفاده شده که زیبایی آن را دو چندان نموده است. در مرکز این بخش آیات قرآن کریم در زمینه ای آبی رنگ نوشته شده و حاشیه جالبی را به وجود آورده است.

این ضریح در سال 1383 توسط فردی خیر از اهالی صائین قلعه به نام حاج علی اکبر معینی و به همت هیأت امنای امامزاده یعقوب (ع) اهدا و نصب شده است.

موقوفات

موقوفات امامزاده یعقوب (ع) بیش تر به صورت املاک وقفی، زمین های زراعی می باشند. مساحت املاک وقفی زراعی آن در حدود 200 هکتار می باشد.

اکثر این زمین ها به شکل دیم زار، به صورت اجاره به افراد مختلف واگذار می شود و آن ها با کشت دیمی محصولات مانند: گندم و غیره، مبلغی را به عنوان اجاره بها به هیأت امنای امامزاده یعقوب (ع) یا اوقاف پرداخت می نمایند. بخشی از زمین های مذکور زیر کشت باغ انگور قرار گرفته است که از آب چشمه امامزده یعقوب (ع) آبیاری می گردد. لازم به ذکر است که مساحت آن بسیار اندک می باشد.

استشهاد نامه

متن استشهاد نامه به شرح ذیل می باشد:

(هو علی کل شی ء شهید) اما بعد الحمد و الصلوه غرض از تحریر این کلمات و اضحه البینات حامل این صحفه واضحه الدلاله کربلائی شیخ علی ابن مرحوم شیخ ندر و شیخ رضا و شیخ صالح خادم و متولیان بقاع امام زاده التعظیم و التکریم امامزاده یحیی و امامزاده یعقوب و امام زاده عبدالله اولاد جناب امام موسی کاظم علیه و علی آباهه و اولاده الطاهره الف تحیه و الثناء استعلام و استخبار می نمایداز فضلاء ذوی الاحترام و ساده الکرام و صلحاء و راساء متصدیون خالصه سلطانی و کافه مومنین که هر که علیم و خبیر بوده که مزرعه موسومه بشکین در جوار قریه صائنقلعه است که بقعه امامزاده یعقوب (ع) در آن مزرعه واقع است در تحت تصرف تصرف متولیان مذکور بوده از زمان سلاطین سلف الی الان احدی دخل در مزرعه نکرده و فرامین مربوطه که ید موسوی الیه می باشد همیشه عزت و احترام بقعه متبرکه اهل مذهب بوده و هیچ گونه مزاحم خادمان مذکور نگردیده اند که به فراغ بال درمزرعه زراعت نموده، صرف بقای عیال گذرانیده و دعا گویی حافظ شریعت غرا بوده اند و متسدعی است آنچه از کم و کیف مطلع باشند در حاشیه این صفحه قلمی و ممهور نماید.

والسلام علی من اتبع الهدای و ادا الشهدا. فی شهر ذی الحجه الحرام 1228 هجری (13)

پی نوشت ها:

(1) نزهه القلوب، ص 90.

(2) همان، ص 173.

(3) جغرافیای تاریخی سرزمین خلافت شرقی، ص 240.

(4)تذکره جامع الانساب، ص 129.

(5) همان، ص 58-56.

(6) یکی از شهرهای استان زنجان.

(7) تذکره الانساب، ص 61-58.

(8) تذکره الانساب، ص 75-74.

(9) تذکره الانساب، ص 108-104.

(10) تذکره الانساب، ص 129-124.

(11) تذکره الانساب، ص 129-124.

(12) بناهای آرامگاهی استان زنجان، ص 201.

(13) تذکره الانساب، ص 131-130.


برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر